2026 yılının 5 Mayıs tarihinde Erivan’da gerçekleştirilen ilk Avrupa Birliği–Ermenistan Zirvesi, Güney Kafkasya’nın jeopolitik manzarasında yeni bir dönemin başlangıcı olarak sunuldu. Zirve sonunda kabul edilen ortak bildiri ise bölgede barış, güvenlik ve entegrasyon meselelerine ilişkin bazı yeni siyasi işaretler verdi. Dikkat çekicidir ki, son aylarda Avrupa Parlamentosu’nda ve bazı siyasi çevrelerde sürekli gündeme getirilen “Karabağ Ermenilerinin hakları”, “uluslararası güvence altında geri dönüş”, ayrıca Bakü’de yargılanan belli savaş suçluları ve adı bilinen ayrılıkçı şahıslarla ilgili söylemler, söz konusu nihai belgede yer almadı.
İşte bu husus tesadüf sayılmamalıdır; aksine, Avrupa siyasi sisteminin iç farklılaşmasını (diferansiyasyonunu) ve karar alma merkezleri arasındaki ayrımları gösteren önemli bir nüanstır.
Şu soru sorulabilir: Avrupa Parlamentosu ile Avrupa Birliği aynı siyasi iradeyi mi temsil ediyor?
Azerbaycan kamuoyunda çoğu zaman “Avrupa” kavramı yekpare bir yapı gibi algılanmaktadır; oysa Avrupa Parlamentosu ile Avrupa Birliği’nin yürütücü ve kurumsal yapıları arasında hem hukuki, hem siyasi hem de pratik bakımdan ciddi farklar bulunmaktadır.
Tam da bu nedenle, 30 Nisan tarihli Avrupa Parlamentosu kararında yer alan “Karabağ Ermenilerinin uluslararası güvenlik garantisi altında geri dönüşü” ve “Ermeni tutukluların serbest bırakılması” gibi taraflı çağrıların Erivan Zirvesi’nin nihai metninde yer almaması dikkat çekici siyasi bir göstergedir.
Başka bir ifadeyle, Avrupa Parlamentosu daha çok duygusal-siyasi bir platform gibi hareket ederken, Avrupa Birliği Konseyi ve Komisyonu ise pratik ve stratejik jeopolitik sorumluluk taşıyan kurumlar görüntüsü vermektedir. Onlar artık bazı önemli sonuçlara ulaşmış durumdadır.
Çünkü artık hem “Karabağ meselesi”nin hukuki bakımdan kapandığı, hem Azerbaycan’ın egemenliğinin uluslararası düzeyde tanındığı, hem de ayrılıkçılığa yeniden meşruiyet kazandırılmasının bölgede barış perspektifini zedeleyebileceği yönünde bir anlayış şekillenmektedir.

Zirve belgesinde daha çok “barış anlaşması”, “bölgesel istikrar”, “toprak bütünlüğü”, “entegrasyon”, “iletişim ve bağlantılar” gibi başlıklara öncelik verilmesi de bunu göstermektedir.
Peki, Erivan belgesinin Bakü açısından stratejik sonuçları var mı, varsa nelerdir?
Bu tablo, Azerbaycan açısından stratejik ayrıştırma siyaseti yürütmenin daha doğru olduğunu göstermektedir; başka bir deyişle, duygusal tepkiler gerekli görünmemektedir. Eğer Avrupa Parlamentosu’nda belli Ermeni yanlısı çevrelerin etkisi sürüyorsa da, Avrupa Birliği’nin diğer kurumlarında daha gerçekçi ve pragmatik bir yaklaşımın varlığı hissedilmektedir.
Dolayısıyla, Avrupa Parlamentosu ile ilişkilerde sert siyasi tutum, buna karşılık Avrupa Komisyonu, Avrupa Konseyi ve Avrupa Siyasi Topluluğu ile rasyonel iş birliği modeli Azerbaycan açısından daha uygun görünmektedir.
Çünkü Avrupa Siyasi Topluluğu platformu artık yalnızca “normatif Avrupa” olmaktan çıkmakta; güvenlik, enerji, ulaştırma ve jeopolitik koordinasyon alanı hâline gelmektedir. Azerbaycan ise bu sistem içerisinde enerji güvenliğinin teminatçısı, Orta Koridor’un ana aktörü, Türk dünyası ile Avrupa arasında stratejik köprü ve Güney Kafkasya’da gerçek istikrar üreten devlet olarak öne çıkmaktadır. Brüksel de bu gerçekleri iyi anlamaktadır.
Buradan hareketle, Ermenistan’ın “Avrupa’ya yönelişi” ve yeni bölgesel denge meselesi gündeme gelmektedir.
Yani Erivan Zirvesi aynı zamanda Ermenistan’ın Rusya’dan uzaklaşarak Batı’ya entegrasyon çabasının da bir göstergesiydi. Zirvede ekonomik entegrasyon, güvenlik iş birliği, vize serbestisi ve bağlantı projeleri ön plana çıkarıldı; ancak burada şu önemli soru ortaya çıkmaktadır: Avrupa, Ermenistan’ı bölgede bir barış ortağına mı dönüştürmek istiyor, yoksa yeni bir jeopolitik çatışma hattı mı kurmaya çalışıyor?
Eğer ikinci yaklaşım öne çıkarsa, bunun ne Ermenistan’a ne de bölgeye faydası olacaktır; fakat birinci yaklaşım galip gelirse, o durumda Bakü ile iş birliği kaçınılmaz olacaktır. Çünkü bölgede uzun vadeli istikrar, Azerbaycan’ın katılımı olmadan mümkün değildir.

Peki, “geri dönüş” söyleminin belgede yer almaması neyi göstermektedir? Bizce bu durum birkaç önemli anlam taşımaktadır:

Birincisi, hukuki gerçeklerin kabul edildiğini göstermektedir. Karabağ meselesini “statü” ya da “uluslararası protektora” modeliyle geri döndürmek mümkün değildir. Avrupa Birliği artık bunu anlamaktadır.

İkincisi, ayrılıkçılığa mesafe koyulmaktadır. Bakü’de yargılanan kişilerin “siyasi tutuklu” olarak sunulmaması, onların faaliyetlerinin hukuki zeminde değerlendirilmesine dolaylı bir kabul görüntüsü vermektedir.

Üçüncüsü ise yeni bir diplomatik dilin oluşmaya başladığını göstermektedir. Avrupa Birliği, duygusal karar dili ile gerçek siyasi belge dili arasındaki farkı ayırt etmeye başlamıştır. Hiç kuşkusuz, bu fark Azerbaycan diplomasisinin faaliyetlerinin de bir sonucudur.

Peki, bundan sonra ne yapılmalıdır?
Avrupa ile ilişkileri koparmamak;
Avrupa Parlamentosu’ndaki önyargılı çevrelerle tüm Avrupa’yı özdeşleştirmemek;
enerji, ulaştırma, güvenlik ve bağlantı diplomasisini güçlendirmek;
Avrupa Siyasi Topluluğu platformunda etkinliği artırmak;
Türk Devletleri Teşkilatı ile Avrupa arasında köprü rolünü derinleştirmek…
Bütün bunlar Azerbaycan açısından en uygun yaklaşım ve stratejik hattı oluşturmaktadır.
Bu aşamada resmî Bakü’nün stratejik devlet aklıyla, soğukkanlı ve rasyonel bir tutumla hareket etmesi; duygusal söylemlere ihtiyaç duymaması son derece doğaldır.
Jeopolitikte bazen bir belgede yazılmayan cümle, yazılanlardan daha önemli olabilmektedir…
Erivan Zirvesi’nin nihai bildirisinde Karabağ’a ilişkin maksimalist Ermeni tezlerinin ve tek taraflı yaklaşımların yer almaması da tam olarak böyle bir siyasi sessizlik örneğidir.

DEVLETİMİZ ZEVAL GÖRMESİN!

Ekber GOŞALI

Çağdaş dünya paradoksal bir evreye girmiş durumda – mantık kurallarına uymayan, tuhaf, inanılmaz, beklenmedik ve birbirini inkâr eden düşünceler, durumlar ve olaylar hem zihinlere hem de gerçekliğe hâkim kesilmiş. Çalkantıların ve gerilimlerin sayısı artarken, bunları çözme mekanizmaları giderek zayıflıyor.
Bu tablo özellikle Rusya–Ukrayna Savaşı ve Orta Doğu’da paralel biçimde süren gerilimlerde açıkça görülmektedir. Savaşlar uzadıkça ilk hedefler arka plana düşmekte, bunun sonucunda siyasi boşluk ve ekonomik çöküş derinleşmektedir.

Böylesine karmaşık bir jeopolitik ortamda Azerbaycan’ın ortaya koyduğu model, farklı bir yaklaşım olarak dikkat çekmektedir.
Burada söz konusu olan stratejik netliktir – yani hedefin somutluğu.

Bizim en büyük üstünlüğümüz, hedefimizin açıklığı (ve elbette haklılığı!) idi. Savaşlar soyut fikirler uğruna yapılmaz (ya da yapılmamalıdır); bizim karşı taarruzla başlayan savaşımızın da açık bir amacı vardı – işgale son vermek ve bununla birlikte toprak bütünlüğünü ve o topraklarda egemenliği yeniden tesis etmek!

İşte bu durum, kararların hızını ve sürekliliğini sağlayan temel faktöre dönüştü.

Evet, zaman faktörü son derece önemlidir; uzayıp gitmemeli, savaşsa bile ölçülü, planlı ve elbette onurlu olmalıdır.
Bugün yeryüzündeki birçok çatışma ve savaşın temel sorunlarından biri, belirsiz zaman çerçevesine sahip olmalarıdır. Oysa Azerbaycan modeli, savaşın dahi bir plan çerçevesinde yönetilebileceğini göstermiştir.

44 günlük savaş, askeri gücün yanı sıra operatif planlamanın bir zaferi olmuştur. Burada zaman bir kayıp değil, bir avantaj olarak kullanılmıştır.

Biz siyasi irade ile askeri koordinasyonun neler başarabileceğini açıkça gördük.
Zaferin arkasındaki en önemli unsur, siyasi ve askeri kararların eşzamanlılığı idi. Devlet liderliğinin kararlı duruşu, ordunun hareketine net bir yön verdi.

Gücümüzü adaletle gösterdik, sözümüzü onurla yerine getirdik!

Bir diğer önemli mesele ise diplomatik meşruiyet ve bilgi üstünlüğüdür.
Biz yalnızca sahada değil, uluslararası düzlemde de üstünlük sağladık. Savaşın hukuki temellere dayanması ve doğru bilgi politikası, zaferin kabul görmesini sağladı.

Günümüzde bu durum, kazanılan zaferin teyit edilmesi aşamasının da ne kadar önemli olduğunu ortaya koymaktadır.

Birçok çatışma yarım kalır. Azerbaycan ise süreci sonuna kadar götürmesiyle ayrıştı; biz yeni bir bölgesel gerçekliğin başlangıcını yaptık.

Sonuç olarak Azerbaycan modeli, yeni bir güvenlik yaklaşımının kendisi hâline gelmiştir.

Mevcut küresel gerilimler ışığında Azerbaycan tecrübesi birkaç temel ders sunmaktadır:
1. hedefin açıklığı çatışmayı kısaltır;
2. siyasi irade sonucu belirler;
3. başarılı diplomasi zaferi meşrulaştırır;
4. süreç mutlaka sonuna kadar götürülmelidir.

İşte bu model gösteriyor ki, XXI. yüzyılda başarı yalnızca güçle elde edilmez; bunun için stratejik düşünce ile yönetimin sentezi vazgeçilmezdir.

DEVLETİMİZ ZEVAL GÖRMESİN!

Ekber GOŞALI

Oktay Hacımusalı ile Ekber Goşalı Röportajı

Türk Dünyasının Son 30 Yılı: Mesafe ve Dönüşüm

Oktay Hacımusalı:
Ekber başkanım, yıllarca Dünya Genç Türk Yazarlar Birliği başkanlığını, daha sonra ise mütevelli heyeti başkanlığını yaptınız. Bu süre zarfında Türk dünyasının katettiği mesafeyi nasıl değerlendiriyorsunuz? Neler yapıldı, neler yapılıyor ve daha neler yapılabilir?

Ekber Goşalı:
Teşekkür ederim. Öncelikle şunu açıkça ifade etmek isterim: Türk dünyası son yirmi-otuz yılda tarihî bakımdan son derece önemli bir mesafe katetti.

Kimi zamanlar birbirini sadece isim olarak bilen, çoğu zaman gönülce yakın ama fiilen uzak düşmüş Türk toplulukları bugün artık daha fazla görüşüyor, konuşuyor, yazışıyor; ortak toplantılar yapıyor, ortak yayınlar çıkarıyor. Ortak alfabe, ortak terminoloji, ortak hafıza ve ortak gelecek üzerine düşünülüyor. Hele ki artık ortak Türk kurumlarımız mevcut.

Eskiden bu birlik fikri daha çok şairlerin, aydınların ve idealistlerin alanıydı. Bugün ise devletlerin gündeminde, üniversitelerin programlarında, sivil toplumun hedeflerinde ve gençliğin ufkunda yer alıyor. Bu son derece kıymetlidir.

Yapılanlar ve Yapılmakta Olanlar

Öncelikle zihinsel eşikler aşıldı. Kardeş halklar birbirini yeniden keşfetmeye başladı.

Kültür kurultayları, edebiyat buluşmaları, öğrenci değişimleri, ortak yayın projeleri, çeviri faaliyetleri, sanat festivalleri ve akademik iş birlikleri bu sürecin temelini oluşturdu. Ulaşım, iletişim ve dijital mecraların gelişmesi de bu yakınlaşmayı hızlandırdı.

Bugün artık sadece “kardeşiz” demekle yetinilmiyor; bu kardeşliğin altyapısı kuruluyor. Ortak alfabe çalışmaları, kültürel mirasın korunması, ortak medya dili oluşturma çabaları, gençlik platformları ve eğitim iş birlikleri bu yeni dönemin somut göstergeleridir.

Gelecek İçin Stratejik Adımlar

Bence asıl mesele şimdi başlıyor.

Duygusal söylemi kurumsal güce dönüştürmek zorundayız. Bunun için:

Ortak edebiyat antolojileri
Ortak tarih materyalleri
Dijital kütüphaneler
Gençlik kampları
Çeviri enstitüleri
Film ve belgesel fonları
mutlaka güçlendirilmelidir.

Birlik; okulda, kitapta, türküde, tiyatroda ve günlük hayatta kurulursa kalıcı olur.

Azerbaycan’ın Rolü: Medenî Tercüman

O.H.:
Bu süreçte Azerbaycan’ın konumunu nerede görüyorsunuz?

E.G.:
Azerbaycan, Türk dünyasının damarlarından biridir.

Sadece coğrafî olarak değil; tarih hafızası, dili, edebiyatı, devlet aklı ve direniş ruhuyla Türk dünyasının doğal merkezlerinden biridir.

Azerbaycan, Türkiye ile Türkistan arasında güçlü bir kültürel köprü rolü oynuyor. Hem Anadolu’ya yakın bir dil ve gönül dünyasına sahip, hem de Orta Asya ile tarihî bağlarını koruyor.

Bakü, rahatlıkla Türk dünyasının kültür başkentlerinden biri olarak düşünülebilir.

Özellikle Karabağ Zaferi’nden sonra Azerbaycan’ın moral ve siyasi ağırlığı daha da artmıştır. Artık sadece bir devlet değil; aynı zamanda bir medenî merkez ve ilham kaynağıdır.

Türk Töresi: Kimliğin Omurgası
O.H.:
Türk töresi bu süreçte nerede duruyor?

E.G.:
Türk töresi bu işin merkezidir.

Töre yalnızca folklor değildir; milletin ahlakî omurgasıdır.

Töre demek:

adalet
ölçü
saygı
sözünde durmak
yiğitlik
devlet ciddiyeti
demektir.

Dil konuşmayı sağlar, tarih hafıza verir; ama töre, bunların nasıl yaşanacağını belirler.

Bugün töreyi yeniden yorumlamak zorundayız: özü sabit, yorumu çağla gelişen bir medeniyet ilkesi olarak.

Çağdaş Dünya ve Türk Dünyası Fırsatı

O.H.:
Bugünün dünyasında nasıl bir yol izlenmeli?

E.G.:
Dünya değişiyor. Tek merkezli sistem çözülüyor.

Bu Türk dünyası için büyük fırsattır. Ama fırsat tek başına yeterli değildir.

Gerekenler:
Zihinsel birlik
Eğitim iş birlikleri
Medya ve dijital anlatı gücü
Gençliğe yatırım
Ekonomi–kültür entegrasyonu

Ayrıca artık sadece tepki veren değil, teklif sunan bir medeniyet olmalıyız.

Turan Fikri ve Gerçeklik

O.H.:
Türk yurtlarında Turan fikri gerçekten var mı?

E.G.:
Kesinlikle var.

Ama her yerde aynı kelimelerle ifade edilmeyebilir.

Bu bilinç:
bir türküde
bir destanda
bir isimde
bir mezar taşında
yaşar.

Ortaklık her zaman sloganla görünmez; bazen derin bir kültürel sezgi olarak var olur.

Birlik Nasıl Güçlendirilir?

O.H.:
Bu bilinci daha görünür kılmak için ne yapılmalı?

E.G.:
Hamaseti bilgiyle, duyguyu emekle desteklemeliyiz.

Ortak medya projeleri
film ve belgeseller
çeviri çalışmaları
gençlik buluşmaları
öğrenci değişimleri
arttırılmalı.

En önemlisi:
İnsan ilişkileri kurulmalı

Birbirini tanıyan gençler arasında önyargı barınamaz.

Türk Dünyası Bir Ailedir

Türk dünyasının birliği bir blok oluşturmak için değil;
gönüllerin birleşmesi içindir.

Bizim işimiz slogan büyütmek değil, ufuk büyütmektir.

Ve Azerbaycan Cumhurbaşkanı
İlham Aliyev’in dediği gibi:
“Türk Devletleri Teşkilatı bizim için temel uluslararası organizasyondur. Çünkü o bizim ailemizdir. Bizim başka ailemiz yoktur. Türk dünyası bizim ailemizdir.”

TANRI TÜRKÜ KORUSUN VE YÜCELTSİN!

TÜMER.ORG