2026 yılının 5 Mayıs tarihinde Erivan’da gerçekleştirilen ilk Avrupa Birliği–Ermenistan Zirvesi, Güney Kafkasya’nın jeopolitik manzarasında yeni bir dönemin başlangıcı olarak sunuldu. Zirve sonunda kabul edilen ortak bildiri ise bölgede barış, güvenlik ve entegrasyon meselelerine ilişkin bazı yeni siyasi işaretler verdi. Dikkat çekicidir ki, son aylarda Avrupa Parlamentosu’nda ve bazı siyasi çevrelerde sürekli gündeme getirilen “Karabağ Ermenilerinin hakları”, “uluslararası güvence altında geri dönüş”, ayrıca Bakü’de yargılanan belli savaş suçluları ve adı bilinen ayrılıkçı şahıslarla ilgili söylemler, söz konusu nihai belgede yer almadı.
İşte bu husus tesadüf sayılmamalıdır; aksine, Avrupa siyasi sisteminin iç farklılaşmasını (diferansiyasyonunu) ve karar alma merkezleri arasındaki ayrımları gösteren önemli bir nüanstır.
Şu soru sorulabilir: Avrupa Parlamentosu ile Avrupa Birliği aynı siyasi iradeyi mi temsil ediyor?
Azerbaycan kamuoyunda çoğu zaman “Avrupa” kavramı yekpare bir yapı gibi algılanmaktadır; oysa Avrupa Parlamentosu ile Avrupa Birliği’nin yürütücü ve kurumsal yapıları arasında hem hukuki, hem siyasi hem de pratik bakımdan ciddi farklar bulunmaktadır.
Tam da bu nedenle, 30 Nisan tarihli Avrupa Parlamentosu kararında yer alan “Karabağ Ermenilerinin uluslararası güvenlik garantisi altında geri dönüşü” ve “Ermeni tutukluların serbest bırakılması” gibi taraflı çağrıların Erivan Zirvesi’nin nihai metninde yer almaması dikkat çekici siyasi bir göstergedir.
Başka bir ifadeyle, Avrupa Parlamentosu daha çok duygusal-siyasi bir platform gibi hareket ederken, Avrupa Birliği Konseyi ve Komisyonu ise pratik ve stratejik jeopolitik sorumluluk taşıyan kurumlar görüntüsü vermektedir. Onlar artık bazı önemli sonuçlara ulaşmış durumdadır.
Çünkü artık hem “Karabağ meselesi”nin hukuki bakımdan kapandığı, hem Azerbaycan’ın egemenliğinin uluslararası düzeyde tanındığı, hem de ayrılıkçılığa yeniden meşruiyet kazandırılmasının bölgede barış perspektifini zedeleyebileceği yönünde bir anlayış şekillenmektedir.

Zirve belgesinde daha çok “barış anlaşması”, “bölgesel istikrar”, “toprak bütünlüğü”, “entegrasyon”, “iletişim ve bağlantılar” gibi başlıklara öncelik verilmesi de bunu göstermektedir.
Peki, Erivan belgesinin Bakü açısından stratejik sonuçları var mı, varsa nelerdir?
Bu tablo, Azerbaycan açısından stratejik ayrıştırma siyaseti yürütmenin daha doğru olduğunu göstermektedir; başka bir deyişle, duygusal tepkiler gerekli görünmemektedir. Eğer Avrupa Parlamentosu’nda belli Ermeni yanlısı çevrelerin etkisi sürüyorsa da, Avrupa Birliği’nin diğer kurumlarında daha gerçekçi ve pragmatik bir yaklaşımın varlığı hissedilmektedir.
Dolayısıyla, Avrupa Parlamentosu ile ilişkilerde sert siyasi tutum, buna karşılık Avrupa Komisyonu, Avrupa Konseyi ve Avrupa Siyasi Topluluğu ile rasyonel iş birliği modeli Azerbaycan açısından daha uygun görünmektedir.
Çünkü Avrupa Siyasi Topluluğu platformu artık yalnızca “normatif Avrupa” olmaktan çıkmakta; güvenlik, enerji, ulaştırma ve jeopolitik koordinasyon alanı hâline gelmektedir. Azerbaycan ise bu sistem içerisinde enerji güvenliğinin teminatçısı, Orta Koridor’un ana aktörü, Türk dünyası ile Avrupa arasında stratejik köprü ve Güney Kafkasya’da gerçek istikrar üreten devlet olarak öne çıkmaktadır. Brüksel de bu gerçekleri iyi anlamaktadır.
Buradan hareketle, Ermenistan’ın “Avrupa’ya yönelişi” ve yeni bölgesel denge meselesi gündeme gelmektedir.
Yani Erivan Zirvesi aynı zamanda Ermenistan’ın Rusya’dan uzaklaşarak Batı’ya entegrasyon çabasının da bir göstergesiydi. Zirvede ekonomik entegrasyon, güvenlik iş birliği, vize serbestisi ve bağlantı projeleri ön plana çıkarıldı; ancak burada şu önemli soru ortaya çıkmaktadır: Avrupa, Ermenistan’ı bölgede bir barış ortağına mı dönüştürmek istiyor, yoksa yeni bir jeopolitik çatışma hattı mı kurmaya çalışıyor?
Eğer ikinci yaklaşım öne çıkarsa, bunun ne Ermenistan’a ne de bölgeye faydası olacaktır; fakat birinci yaklaşım galip gelirse, o durumda Bakü ile iş birliği kaçınılmaz olacaktır. Çünkü bölgede uzun vadeli istikrar, Azerbaycan’ın katılımı olmadan mümkün değildir.

Peki, “geri dönüş” söyleminin belgede yer almaması neyi göstermektedir? Bizce bu durum birkaç önemli anlam taşımaktadır:

Birincisi, hukuki gerçeklerin kabul edildiğini göstermektedir. Karabağ meselesini “statü” ya da “uluslararası protektora” modeliyle geri döndürmek mümkün değildir. Avrupa Birliği artık bunu anlamaktadır.

İkincisi, ayrılıkçılığa mesafe koyulmaktadır. Bakü’de yargılanan kişilerin “siyasi tutuklu” olarak sunulmaması, onların faaliyetlerinin hukuki zeminde değerlendirilmesine dolaylı bir kabul görüntüsü vermektedir.

Üçüncüsü ise yeni bir diplomatik dilin oluşmaya başladığını göstermektedir. Avrupa Birliği, duygusal karar dili ile gerçek siyasi belge dili arasındaki farkı ayırt etmeye başlamıştır. Hiç kuşkusuz, bu fark Azerbaycan diplomasisinin faaliyetlerinin de bir sonucudur.

Peki, bundan sonra ne yapılmalıdır?
Avrupa ile ilişkileri koparmamak;
Avrupa Parlamentosu’ndaki önyargılı çevrelerle tüm Avrupa’yı özdeşleştirmemek;
enerji, ulaştırma, güvenlik ve bağlantı diplomasisini güçlendirmek;
Avrupa Siyasi Topluluğu platformunda etkinliği artırmak;
Türk Devletleri Teşkilatı ile Avrupa arasında köprü rolünü derinleştirmek…
Bütün bunlar Azerbaycan açısından en uygun yaklaşım ve stratejik hattı oluşturmaktadır.
Bu aşamada resmî Bakü’nün stratejik devlet aklıyla, soğukkanlı ve rasyonel bir tutumla hareket etmesi; duygusal söylemlere ihtiyaç duymaması son derece doğaldır.
Jeopolitikte bazen bir belgede yazılmayan cümle, yazılanlardan daha önemli olabilmektedir…
Erivan Zirvesi’nin nihai bildirisinde Karabağ’a ilişkin maksimalist Ermeni tezlerinin ve tek taraflı yaklaşımların yer almaması da tam olarak böyle bir siyasi sessizlik örneğidir.

DEVLETİMİZ ZEVAL GÖRMESİN!

Ekber GOŞALI

Oktay Hacımusalı ile Ekber Goşalı Röportajı

Türk Dünyasının Son 30 Yılı: Mesafe ve Dönüşüm

Oktay Hacımusalı:
Ekber başkanım, yıllarca Dünya Genç Türk Yazarlar Birliği başkanlığını, daha sonra ise mütevelli heyeti başkanlığını yaptınız. Bu süre zarfında Türk dünyasının katettiği mesafeyi nasıl değerlendiriyorsunuz? Neler yapıldı, neler yapılıyor ve daha neler yapılabilir?

Ekber Goşalı:
Teşekkür ederim. Öncelikle şunu açıkça ifade etmek isterim: Türk dünyası son yirmi-otuz yılda tarihî bakımdan son derece önemli bir mesafe katetti.

Kimi zamanlar birbirini sadece isim olarak bilen, çoğu zaman gönülce yakın ama fiilen uzak düşmüş Türk toplulukları bugün artık daha fazla görüşüyor, konuşuyor, yazışıyor; ortak toplantılar yapıyor, ortak yayınlar çıkarıyor. Ortak alfabe, ortak terminoloji, ortak hafıza ve ortak gelecek üzerine düşünülüyor. Hele ki artık ortak Türk kurumlarımız mevcut.

Eskiden bu birlik fikri daha çok şairlerin, aydınların ve idealistlerin alanıydı. Bugün ise devletlerin gündeminde, üniversitelerin programlarında, sivil toplumun hedeflerinde ve gençliğin ufkunda yer alıyor. Bu son derece kıymetlidir.

Yapılanlar ve Yapılmakta Olanlar

Öncelikle zihinsel eşikler aşıldı. Kardeş halklar birbirini yeniden keşfetmeye başladı.

Kültür kurultayları, edebiyat buluşmaları, öğrenci değişimleri, ortak yayın projeleri, çeviri faaliyetleri, sanat festivalleri ve akademik iş birlikleri bu sürecin temelini oluşturdu. Ulaşım, iletişim ve dijital mecraların gelişmesi de bu yakınlaşmayı hızlandırdı.

Bugün artık sadece “kardeşiz” demekle yetinilmiyor; bu kardeşliğin altyapısı kuruluyor. Ortak alfabe çalışmaları, kültürel mirasın korunması, ortak medya dili oluşturma çabaları, gençlik platformları ve eğitim iş birlikleri bu yeni dönemin somut göstergeleridir.

Gelecek İçin Stratejik Adımlar

Bence asıl mesele şimdi başlıyor.

Duygusal söylemi kurumsal güce dönüştürmek zorundayız. Bunun için:

Ortak edebiyat antolojileri
Ortak tarih materyalleri
Dijital kütüphaneler
Gençlik kampları
Çeviri enstitüleri
Film ve belgesel fonları
mutlaka güçlendirilmelidir.

Birlik; okulda, kitapta, türküde, tiyatroda ve günlük hayatta kurulursa kalıcı olur.

Azerbaycan’ın Rolü: Medenî Tercüman

O.H.:
Bu süreçte Azerbaycan’ın konumunu nerede görüyorsunuz?

E.G.:
Azerbaycan, Türk dünyasının damarlarından biridir.

Sadece coğrafî olarak değil; tarih hafızası, dili, edebiyatı, devlet aklı ve direniş ruhuyla Türk dünyasının doğal merkezlerinden biridir.

Azerbaycan, Türkiye ile Türkistan arasında güçlü bir kültürel köprü rolü oynuyor. Hem Anadolu’ya yakın bir dil ve gönül dünyasına sahip, hem de Orta Asya ile tarihî bağlarını koruyor.

Bakü, rahatlıkla Türk dünyasının kültür başkentlerinden biri olarak düşünülebilir.

Özellikle Karabağ Zaferi’nden sonra Azerbaycan’ın moral ve siyasi ağırlığı daha da artmıştır. Artık sadece bir devlet değil; aynı zamanda bir medenî merkez ve ilham kaynağıdır.

Türk Töresi: Kimliğin Omurgası
O.H.:
Türk töresi bu süreçte nerede duruyor?

E.G.:
Türk töresi bu işin merkezidir.

Töre yalnızca folklor değildir; milletin ahlakî omurgasıdır.

Töre demek:

adalet
ölçü
saygı
sözünde durmak
yiğitlik
devlet ciddiyeti
demektir.

Dil konuşmayı sağlar, tarih hafıza verir; ama töre, bunların nasıl yaşanacağını belirler.

Bugün töreyi yeniden yorumlamak zorundayız: özü sabit, yorumu çağla gelişen bir medeniyet ilkesi olarak.

Çağdaş Dünya ve Türk Dünyası Fırsatı

O.H.:
Bugünün dünyasında nasıl bir yol izlenmeli?

E.G.:
Dünya değişiyor. Tek merkezli sistem çözülüyor.

Bu Türk dünyası için büyük fırsattır. Ama fırsat tek başına yeterli değildir.

Gerekenler:
Zihinsel birlik
Eğitim iş birlikleri
Medya ve dijital anlatı gücü
Gençliğe yatırım
Ekonomi–kültür entegrasyonu

Ayrıca artık sadece tepki veren değil, teklif sunan bir medeniyet olmalıyız.

Turan Fikri ve Gerçeklik

O.H.:
Türk yurtlarında Turan fikri gerçekten var mı?

E.G.:
Kesinlikle var.

Ama her yerde aynı kelimelerle ifade edilmeyebilir.

Bu bilinç:
bir türküde
bir destanda
bir isimde
bir mezar taşında
yaşar.

Ortaklık her zaman sloganla görünmez; bazen derin bir kültürel sezgi olarak var olur.

Birlik Nasıl Güçlendirilir?

O.H.:
Bu bilinci daha görünür kılmak için ne yapılmalı?

E.G.:
Hamaseti bilgiyle, duyguyu emekle desteklemeliyiz.

Ortak medya projeleri
film ve belgeseller
çeviri çalışmaları
gençlik buluşmaları
öğrenci değişimleri
arttırılmalı.

En önemlisi:
İnsan ilişkileri kurulmalı

Birbirini tanıyan gençler arasında önyargı barınamaz.

Türk Dünyası Bir Ailedir

Türk dünyasının birliği bir blok oluşturmak için değil;
gönüllerin birleşmesi içindir.

Bizim işimiz slogan büyütmek değil, ufuk büyütmektir.

Ve Azerbaycan Cumhurbaşkanı
İlham Aliyev’in dediği gibi:
“Türk Devletleri Teşkilatı bizim için temel uluslararası organizasyondur. Çünkü o bizim ailemizdir. Bizim başka ailemiz yoktur. Türk dünyası bizim ailemizdir.”

TANRI TÜRKÜ KORUSUN VE YÜCELTSİN!

TÜMER.ORG

Karmaşık Güney Kafkasya’da güvenlik meselesi yalnızca askeri güç veya sınırların korunması meselesi değildir. Konu bundan çok daha derin bir anlam taşır. Devletlerin siyasi davranış kültürü, uluslararası hukuka yaklaşımı ve komşuluk ilkelerine bağlılığı da bu güvenlik denkleminde belirleyici rol oynar.

Aklını yitirmiş Fars-molla rejiminin bir insansız hava aracının Nahçıvan yönünde hareket ederek sivil altyapıya saldırı düzenlemesi ise bu hassas bölgede tehlikeli bir emsal oluşturan olay olarak değerlendirilmektedir. Bu yalnızca teknik ya da yerel bir olay olsaydı belki de üzerinde fazla durulmayabilirdi. Ancak açıkça görülüyor ki bu, bölgenin güvenlik mimarisine yönelmiş ciddi bir siyasi ve askeri olaydır.

Dışişleri ve Savunma bakanlıklarımızın yaptığı yerinde açıklamalarda vurgulandığı gibi, Nahçıvan’da sivil altyapıya yönelik drone saldırısı uluslararası hukukun norm ve ilkelerine aykırı bir adımdır.

Uluslararası hukuk açısından mesele oldukça nettir. Devletlerin topraklarından gerçekleştirilen silahlı faaliyetler, o devletin sorumluluğunu doğuran unsurlar arasında yer alır. Bu nedenle İran topraklarından havalanan drone’un Nahçıvan yönünde hareket ederek sivil bir hedefe saldırı düzenlemesi konusunda sorumluluğun İran’ın askeri-siyasi yapılarının üzerinde olduğu yönündeki Azerbaycan’ın tutumu tamamen hukuki mantığa dayanmaktadır.

Bu nedenle Azerbaycan Cumhuriyeti Güvenlik Konseyi’nin toplanması ciddi bir devlet refleksi olarak değerlendirilmelidir. Herkes bu tepkiden ders çıkarmalı ve kendi tutumunu gözden geçirmelidir.

Yaşanan olay Azerbaycan devletinin tepkisinde de açık biçimde görüldü. Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in başkanlığında Güvenlik Konseyi toplantısının yapılması, olayın devlet güvenliği düzeyinde ele alındığını ortaya koydu.

Cumhurbaşkanının konuşmasında bölge siyasetine ilişkin önemli mesajlar verildi. İlham Aliyev haklı olarak vurguladı ki bağımsız Azerbaycan devleti yalnızca kendi vatandaşlarının değil, aynı zamanda dünyanın farklı ülkelerinde yaşayan milyonlarca Azerbaycanlının da umudu ve dayanağıdır. Bu düşünce aslında daha geniş bir siyasi anlam taşımaktadır: Azerbaycan artık yalnızca bölgesel bir devlet değil, aynı zamanda milli sorumluluk taşıyan güçlü bir devlet olarak hareket etmektedir.

İran ise diplomatik söylem ile gerçek siyaset arasındaki çelişkilerden bir türlü kurtulamamaktadır.

Resmi açıklamalarda komşuluk ve dostluk söylemi dile getirilirken, pratik adımlar bazen tamamen farklı bir yönde atılmaktadır. Tahran’ın son yıllardaki siyasetinde dikkat çeken en önemli paradokslardan biri de budur.

Nahçıvan’a yönelik drone saldırısı bu çelişkinin yeni bir örneğidir. Bu tür davranışlar daha çok siyasi ve psikolojik baskı aracı olarak görülmektedir. Uluslararası ilişkilerde ise duygusal ve riskli adımlar rasyonel devlet davranışı olarak kabul edilmez.

Azerbaycan Cumhuriyeti sorumluluk sahibi bir devlet modelidir – sözümüz imzamız kadar geçerlidir.

Azerbaycan’ın dış politika doktrini ise tamamen farklı ilkelere dayanmaktadır. Resmi Bakü komşuluk ilişkilerinde karşılıklı saygı, egemenliğe saygı ve iç işlerine karışmama ilkelerini kararlılıkla savunmaktadır.

İran’ın dini liderinin vefatı üzerine Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in derhal başsağlığı dilemesi ve büyükelçiliği ziyaret etmesi siyasi etik ve diplomatik kültüre verilen önemin açık bir göstergesidir.

Tahran ile Bakü arasındaki ilişkileri hassaslaştıran bir diğer önemli mesele ise İran’da, yani kendi ata topraklarında yaşayan milyonlarca Azerbaycanlının hukuki ve kültürel durumu ile ilgili tartışmalardır.

Ana dilde eğitim imkanlarının sınırlı olması, kültürel hakların tam anlamıyla sağlanmaması ve çeşitli hukuki sorunlar uzun yıllardır tartışma konusu olmaya devam etmektedir. İşte böyle bir arka plan üzerinde Nahçıvan yönünde yaşanan askeri olay doğal olarak kamuoyu ve siyasi tepkilerin daha güçlü olmasına neden olmaktadır.

Rasyonel siyaset alternatifsizdir – Tahran bunu unutmamalıdır.

Azerbaycan’a yönelik baskı politikası başarı getirmeyecektir. Aksine bu tür adımlar bölgede güven ortamını daha da zayıflatacak ve yeni jeopolitik riskler yaratacaktır. Güney Kafkasya’nın ve diğer bölgelerin istikrarı ancak sorumlu, rasyonel ve pragmatik devlet davranışı ile korunabilir.

Nahçıvan’a yönelik drone saldırısı bir kez daha göstermiştir ki diplomatik açıklamalar ile gerçek siyasi davranış arasında fark oluştuğunda bölgenin güvenlik ortamı ciddi bir sınamayla karşı karşıya kalmaktadır.

Bu nedenle Tahran’ın olay hakkında tam bir açıklama yapması ve benzer olayların tekrar yaşanmaması için somut adımlar atması bölgesel güvenlik açısından hayati önem taşımaktadır.

Eğer bizim sözümüz imzamız kadar geçerliyse, bazıları da kendi imzalarının ve mühürlerinin gerçekten ne kadar geçerli olduğunu düşünmelidir.

Devletimiz zeval görmesin!

Ekber GOŞALI