Devrimler, darbeler ve suikastler… Uzun İran tarihinin özellikle son 100 yılına damga vuran olaylar bugüne gelen yolu döşeyen taşlar olurken, özellikle liderlerin suikaste uğraması İran tarihinde önemli bir yere sahip. Cumhurbaşkanları, başbakanları ve şimdi de dini liderleri suikaste uğrayan İran’da kim neden öldürüldü, işte ayrıntılar…

SİLİK İSİMDEN DEVLETİN ZİRVESİNE

Ali Hamaney, İran İslam Devrimi’yle birlikte ülkenin kontrolünü ele alan Ayetullah Humeyni’nin yakın çevresinde yer alıyordu. 1981’de o dönem cumhurbaşkanı adayı olan Hamaney, 1981’de camide konuşma yaparken suikast girişimine uğradı. Patlamada ağır yaralanan Hamaney’in sağ kolu felçli kaldı. 42 yaşında cumhurbaşkanı olan Hamaney, Humeyni’nin 1989’daki ölümünün ardından ülkenin yeni dini lideri oldu.

Rejim içinde silik bir isim olarak bilinse de güç merdivenlerini hızla tırmanan Hamaney her dönemde son sözü söyleyen güçlü bir lider haline geldi.

Ali Hamaney döneminde Ortadoğu savaşlara ve büyük altüst oluşlara sahne oldu. Ekonomik problemler ve kitlesel protestolarla sarsıntılı günleri eksik olmayan İran’da, Hamaney’in sonunu getiren ABD-İsrail saldırılarının fitili 7 Ekim saldırılarıyla ateşlendi. İsrail’in 7 Ekim’den sonra Gazze Savaşı’nı tırmandırması ve işgaliyle tırmanan gerginlik İran’ın desteklediği Hizbullah ve Hamas’la beraber doruk noktasına ulaşmıştı. İran ile İsrail arasındaki gerginlik 2024 yılında karşılıklı füze atışlarıyla çatışmaya dönüşmüş, 2025 yılında da bu kez ABD devreye girerek İran’a hava harekatında bulunmuştu.

İran’ın nükleer programı yıllardır ABD ve İsrail için problem teşkil ederken, ABD ve İran bir anlaşma için müzakerelere başlamıştı. 2026 yılı başında İran’daki rejim karşıtı protestolara güvenlik güçlerinin sert müdahalesi ABD tarafından tepkiyle karşılanmış, ABD Başkanı Trump, İran’a müdahale tehditlerinde bulunmuştu.

Tehditler ve gerilimlerle geçen 2 ayın ardından ABD ve İsrail operasyon düğmesine basarak İran’a saldırdı. Hava saldırılarında konutu füzelerle vurulan Hamaney’in hayatını kaybettiği açıklandı.

2020’NİN İLK BÜYÜK OLAYI SÜLEYMANİ SUİKASTİYDİ

Bir diğer suikaste uğrayan İranlı üst düzey isim Kasım Süleymani idi. İran’ın bölgedeki askeri ve stratejik operasyonlarının mimarı olan Kudüs Gücü Komutanı Kasım Süleymani, ABD Başkanı Donald Trump’ın talimatıyla düzenlenen bir drone saldırısında öldürüldü.

Bağdat Havalimanı yolunda seyir halindeki konvoya MQ-9 Reaper İHA’sından fırlatılan füzelerle gerçekleştirilen operasyonu Washington, “aktif bir tehdidi durdurma” gerekçesiyle savundu. Tahran bu suikaste misilleme olarak ABD’nin Irak’taki üslerini vurmuş, 110 Amerikan askerini yaralamıştı.

NÜKLEER PROGRAMIN BABASI DA ÖLDÜRÜLDÜ

2020’de İran’da bir başka suikaste uğrayan isim Muhsin Fahrizade oldu. İran’ın nükleer programının “babası” olarak tanımlanan nükleer fizikçi Muhsin Fahrizade, 27 Kasım 2020’de Tahran yakınlarındaki Abserd bölgesinde suikaste uğradı. İsrail istihbarat servisi Mossad’a atfedilen bu saldırının, bir kamyonete yerleştirilmiş uydu üzerinden kumanda edilen otomatik bir silah sistemiyle gerçekleştirildiği belirtildi.

Fahrizade’nin koruma konvoyuna yönelik bu “insansız” pusu, İran’ın savunma ve nükleer kapasitesini sekteye uğratmayı amaçlayan stratejik bir operasyon olarak kayıtlara geçti.

BİR FOTOĞRAF, İKİ SUİKAST

Bu fotoğraf, hem yer alan kişilerle hem de tarihiyle önemli bir yere sahip. Fotoğrafın en solunda oturan iki kişi İran’ı yöneten ve suikaste uğrayan isimler. En solda oturan kişi dönemin Cumhurbaşkanı Muhammed Ali Recai ve onun yanında da Ali Hamaney bulunuyor. Bu fotoğrafın çekildiği gün Ali Hamaney bir suikast girişimine maruz kalıyor ve sağ kolu felçli şekilde 28 Şubat 2026’da uğrayacağı ve öleceği bir sonraki suikaste kadar yaşamını sürdürüyor. Muhammed Ali Recai ise bu fotoğraftan 2 ay sonra Tahran’daki Başbakanlık ofisinde gerçekleşecek suikastle yaşamını yitirdi.

Dönemin Cumhurbaşkanı Muhammed Ali Recai ve Başbakan Muhammed Cevad Bahonar, bir güvenlik toplantısı sırasında Halkın Mücahitleri Örgütü (MEK) sızdığı iddia edilen bir failin yerleştirdiği evrak çantasına gizlenmiş bombanın patlaması sonucu hayatını kaybetti. İran-Irak Savaşı sırasında yaşanan bu suikastin ardından Ali Hamaney Recai’nin yerini alarak 1989’a kadar cumhurbaşkanlığı koltuğunda oturdu.

SUİKAST Mİ KAZA MI?

Suikast mi kaza mı tartışmaları arasında, görevde hayatını kaybeden bir diğer İranlı lider eski Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi oldu. 19 Mayıs 2024’te İran’ın Doğu Azerbaycan eyaletinde sisli bir havada gerçekleşen helikopter kazası sonucunda Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi ve Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir Abdullahiyan hayatını kaybetmiş, olay kaza olarak ilan edilmişti. Ancak 7 Ekim 2023 sonrası İran’ın İsrail ile tırmanan askeri gerilimi ve ülke içindeki “Rehberlik” makamı için Reisi’nin en güçlü halef adaylarından biri olması, olayın arkasında bir sabotaj, veya Mossad operasyonu olabileceğine dair iddiaları körüklemişti. İran Genelkurmay Başkanlığı yayımladığı nihai raporda herhangi bir patlayıcı madde izine veya dışarıdan saldırı emaresine rastlanmadığını, facianın tamamen ağır hava koşullarından kaynaklandığını açıklasa da, konvoydaki diğer iki helikopterin güvenle iniş yapabilmiş olması, suikast şüphelerinin oluşmasına neden oldu.

Tarihte yerini almış bir başkanİranlı yönetici suikasti ise dönemin başbakanı Hacı Ali Razmara’nın 1951’de öldürülmesi oldu. Şah Pehlevi döneminde yaşanan suikastte Razmara, petrolün millileştirilmesine karşı çıktığı iddiası üzerine vurularak öldürülmüş, bu suikast, İran iç siyasetindeki milliyetçi dalgayı körükleyerek Muhammed Musaddık’ın iktidara gelmesinin ve petrol endüstrisinin devletleştirilmesinin önündeki en büyük siyasi engel kaldırılmıştı.